PRILOG BROJ 1 

Prva knjiga, „Poimenični protokoli izdatih pasoša”, vođena je u okviru Senata.

Milići na putu od 1866 do 1878

            U svim istorijskim periodima stanovništvo je dominantni činilac preobražaja i/ili oblikovanja prostora na kome živi i djeluje kako u strukturalnom, tako i u kulturnom i etničkom domenu. Potreba upoznavanja sa djelovanjem ljudske zajednice u određenom vremenu i prostoru oduvijek je postojala i bila prisutna iz različitih potreba. Sa razvojem moderne nauke, proučavanje stanovništva, posebno njegovih migracija, postaje predmetom bavljenja samostalnih naučnih disciplina.        Takva istraživanja metodološki su usmjerena na proučavanje određenih procesa. Primarno nijesu uzimani u obzir pojedinci, odnosno njihovi životopisi, osim u slučajevima ilustrovanja i/ili dokumentovanja određenih, konkretnih procesa. Recentna proučavanja stanovništva, kompleksna, organizo-vana i metodološki definisana usmjerena su na pojedinca i veoma su značajna, jer sadrže podatke o pojedinačnim članovima određene zajednice. Ona uglavnom nijesu usmjerena na prikupljanje podataka o porijeklu pojedinca, njegovim korijenima i sl. Danas je evidentno izrazito moje interesovanje usmjereno na istraživanje vlastitog porijekla i korijena. Ovakva, po pravilu amaterska, individualna interesovanja zasnivaju se najčešće na istraživanju arhivske grade, odnosno vrlo široke dokumentarne osnove, za koju se pretpostavlja da sadrži tražene podatke. Ovaj postupak je složen i delikatan, kako za samog istraživača tako i za arhivske ustanove. Problem za ovakvo, individualno istraživanje predstavlja široka i obimna fondovska struktura koju je potrebno proučiti, pogotovo u slučajevima kada se ne raspolaže određenijim podacima, npr. o svojim precima (mjesto i datum rođenja, stanovanje, vrijeme odlaska u inostranstvo, porodične veze i sl.). Zbog tektonike arhivskih fondova i zbirki i oskudnosti naučno obavještajnih sredstava, na temelju najčešće preuopštenih i nepreciznih korisničkih zahtjeva ove vrste, ni arhivske ustanove nijesu u mogućnosti da im rutinski pruže blagovremenu informaciju. Donošenjem Zakona opšteg crnogorskog i brdskog i ustanovljavanjem Praviteljstva, formirana je i Narodna kancelarija, čija je jedna od funkcija bila održavanje neposrednih veza sa diplomatskim predstavnicima drugih država. U to vrijeme, iz Crne Gore su već odašiljani izaslanici sa odgovarajućim punomoćjima i ovlašćenjima, kao i putnim ispravama. Nije sačuvana arhivska građa o broju izdatih putnih isprava za ovaj period; i njega karakteriše organizovano iseljavanje iz tadašnje Crne Gore, kao u prethodnom periodu. Kada je ustanovljen Praviteljstvujušči Senat crnogorski, kao najviša vlast u Crnoj Gori, on dobija i funkciju izdavanja putnih isprava stanovnicima Crne Gore. Kao rezultat toga pojavljuje se po prvi put i crnogorski pasoš (provodno pismo), koji ima standardizovanu formu i način izdavanja. Nijesu sačuvani podaci o broju poimenično izdatih pasoša ni Njegoševo doba. Činjenica je da je ove isprave potpisivao Njegoš, aprkos tome što je njihovo izdavanje i evidencija bilo u nadležnosti benata.

Iz perioda vladavine knjaza Danila sačuvana je jedna knjiga evidencija o poimenično izdatim pasošima za period od 1853. do 1860. godine. Ona se nalazi u Arhivskom odjeljenju Narodnog muzeja na Cetinju. U prilično je lošem stanju i njeno korišćenje otežano, mada neki istraživači fragmentarno saopštavaju poimenične podatke iz nje. Ovo je ujedno najstarija sačuvana knjiga evidencija o izdatim pasošima domaće provinijencije. Evidencija i izdavanje pasoša i u ovom periodu je u nadležnosti Senata. U doba vladavine knjaza Nikole izdavanje i evidencija pasoša bavljana je po ustaljenom načinu, sve do reorganizacije državne uprave 1874. godine. Tada je reorganizovan Senat i formirane su prave: vojna, pravosuda, unutrašnjih poslova knjaževska kancelarija za oljnje poslove. U nadležnosti Senata ostala je sudska vlast, pa je on edstavljao najviši zemaljski sud. Sljedstveno ovoj reformi, izdavanje asoša je bilo u nadležnosti Knjaževske kancelarije za spoljnje poslove, ko se evidencija o poimenično izdatim pasošima vodila u okviru nata sve do 1879. godine. Tada su, naime, reformom iz postojećih opisa i njihov redosljed, pogotovo za nekoliko prvih godina. Uprkos evidentnim neujednačenostima ona uglavnom ima osnovne elemente opisa: redni broj, datum, ime i prezime, odakle je, gdje odlazi. Počev od juna 1867. godine, kada “počinje se od danas naplaćivanje pasoša pojavljuje se i posebna kolona o naplati takse – “biljet”. U ovoj koloni pojavljuje se i naznaka “jemac”. Sljedstveno tome upisuje se je li pasoš plaćen ili ne i eventualno ime jemca. Jedan pasoš je mogao važiti za više članova porodice. U tim slučajevima u ovoj knjizi se navodilo samo ime nosioca pasoša i naznaka – sa familijom, ali u najvećem dijelu nije navođen tačan broj članova familije. Sve rubrike u knjizi ispisivane su rukom uz upotrebu crnog mastila. Prepoznatljiv je rukopis više od 6. pisara.

Evidencije u knjizi obuhvataju sljedeće periode:

1) 1866 (11-31 XII) od br. 616 do br. 1254 i od br. 1 do br. 88;

2) 1867 (11-28 X) od br. 79 do br. 460;

3) 1868 (13 III-31 XII) od br. 263 do br. 899;

4) 1869 (41-29 XII) od br. 1 do br. 594;

5) 1870 (21-26 XII) od br. 1 do br. 527;

6) 1871 (21-?) od br. 1 do br. 927;

7) 1872 (61-22 XII) od br. 1 do br. 1243;

8) 1873 (21-7 V) od br. 1 do br. 389;

9) 1874 Nedostaju podaci;

10) 1875 (41-27 XII) od br. 1 do br. 516;

11) 1876 (31-11 VI) od br. 1 do br. 66;

12) 1877 (91-22 XII) od br. 2 do br. 46; i

13) 1878 (201-19 IX) od br. 1 do br. 125.

U ovom tekstu, napomene ispisivane u izvorniku u malim zagradama, stavljene su u srednje (uglaste) zagrade, a korekcije sadržaja teksta priređivača stavljene su u male zagrade. Iz sadržaja knjige koju vidite na naslovnoj strani sajta uočljivo je da je pretežan broj pasoša u Ovom periodu izdat za put u Srbiju i Tursku. U manjoj mjeri pasoši su izdavani za Austro-Ugarsku, Rusiju, Grčku, Bugarsku, itd. Publikovanjem ove značajne edicije, Državni arhiv Crne Gore je nastavio svoju programsku orijentaciju sa ciljem da se izvori Orvog reda učine dostupnijim kako naučnoj, tako i široj javnosti. Međutim, tek je Zakonom o izdavanju pasoša iz 1905. godine legislativno uređeno pitanje njihovog izdavanja. Zakonom je utvrđen jedinstven izgled i vrste crnogorskih pasoša. Postojale su tri vrste pasoša:

Pasoš za članove Vladajućeg Doma i njihovu pratnju (ministri i adutanti), koji ne sadrži rubriku lični opis; pasoš za Austro-Ugarsku, Bosnu i Hercegovinu; pasoš za sve ostale zemlje (u formi knjižice od 10 listova). Shodno Zakonu, pasoši su morali biti ispisani na našem ili francuskom jeziku, sadržali su zvanični pečat i potpis činovnika koji ga izdaje, a zatim i podatke o nosiocu pasoša: njegovo ime, prezime, očevo ime, vjeroispovijest, opis nosioca i njegovo zanimanje. U pasošu je posebno označavano ako je nosilac putovao sa porodicom, kao i imena i godine starosti svih članova. Svi pasoši izdavani su besplatno. Naplaćivala se jedino taksa za podmirenje troškova, u zavisnosti od destinacije putnika. Zahtjev je morao biti lično podnijet u Ministarstvu inostranih djela, uz obaveznu saglasnost opštinskih ili kapetanskih vlasti. Aktivni činovnici mogli su dobiti pasoš samo po odobrenju svog pretpostavljenog. Pasoš su mogli dobiti samo državljani Crne Gore, a izuzetno i emigranti koji su duže vrijeme živjeli na crnogorskoj teritoriji. Zakonom je regulisano i vođenje evidencije o izdatim pasošima. u posebnu Pasošku knjigu, koja je sadržala: tekući broj; dan, mjesec i godina; ime, očevo ime i prezime; mjesto odakle je; mjesto gdje odlazi; rok trajanja pasoša; broj lica koja sa sobom vodi; naplaćena taksa ili gratis, odnosno standardne klase podataka o stanovništvu Crne Gor izdavačkoj politici taj pravac je trasiran 2009. godine, publikovar obije sačuvane knjige Popisa stanovništva Crne Gore iz 1879. godine.  Pored navedenih pet, poznato je da u Crnoj Gori postoje dvije knjige evidencija o izdatim pasošima: jedna, za period 1 d 1860. god. u Arhivsko-bibliotečkom odjeljenju NMCG na Cetinju i druga, za period 1892. do 1903. godine, a nalazi se u Istorijskom institutu Crne Gore.

***

Procesi migracija stanovništva evidentni su i na teritoriji Crne Gore. Tokom svoje istorije, ona je bila dio različitih imperijaln formacija, koje su u skladu sa svojim ciljevima i načinom upra sprovodile brojna seljenja stanovništva. Zajednička karakteristi ovih migracija je da su vršena administrativnim mjerama ke su obuhvatale čitave zajednice, određene regije ili oblasti i nije podrazumijevale dobrovoljnost stanovništva. Početkom XVIII vijeka, kada se Crna Gora postepeno osloba imperijalnih uticaja, njeno stanovništvo je i dalje prinuđeno na čes migracije usljed nemogućnosti obezbjeđenja “održivog opstank. za cjelokupnu populaciju. Do prvih organizovanih iseljavanja stanovništva, koja vršena pod okriljem crnogorskih vlasti, dolazi od druge polovin XVIII vijeka. Ove migracije, usmjerene ka Rusiji, prije svega ekonomske prirode, a podsticao ih je i često organizovao vladik Vasilije Petrović. Iako su bila uslovljena nuždom, ta iseljavanja s zavisila od svojevoljne odluke pojedinaca. Podaci o ovim migracijama nijesu sačuvani u domaćim arh vskim izvorima. Njih nalazimo u mjestima i zemljama gdje su Crnogorci naseljavali na teritoriji današnje Rusije i Ukrajine. arhivskim ustanovama tih država sačuvana je građa koja donc podatke o doseljenim Crnogorcima, njihovom porijeklu, novo prebivalištu, integrisanju u društveni život, statusu porodičnom društvenom i sl. Tadašnje iseljeničke grupe još nijesu imale crnogorske put isprave, ali su posjedovale određene preporuke izdate od crm